SPIJK - Ze zouden onderdeel worden van een geluidswal bij het West Betuwse dorpje Spijk: bijna anderhalf miljoen ton aan staalslakken, een restproduct dat ontstaat bij de productie van staal. Maar halverwege het transport van de staalslakken in 2019 werd er nationaal alarm geslagen over de gezondheidsrisico’s van het restmateriaal. Het vervoer werd snel afgeblazen, maar een deel lag er al. Zes jaar later zit de gemeente West Betuwe nog altijd met de nasleep.

Slapeloze nachten
Goed, er is wel zo snel mogelijk aan de bel getrokken, zegt projectleider Serge Meij snel wanneer de geschiedenis ter sprake komt. Daarom liggen er nu 670.000 ton staalslakken, niet het dubbele. Maar het maakt de kiespijn die de jonge gemeente aan het dossier overhoudt niet minder. Burgemeester Servaas Stoop heeft er “slapeloze nachten van gehad, hoe we dit gaan fiksen”.

Openhartig, misschien met een vleugje wanhoop – zo is de sfeer op de druilerige donderdagochtend van het persgesprek. Er zijn geen nieuwe ontwikkelingen te bespreken, maar na jaren doormodderen moet in ieder geval de communicatie beter, vindt de gemeente. Dus wordt de lokale pers uitgenodigd. Om eens echt het gesprek aan te gaan, het hele verhaal te vertellen.

Een ideale deal
Om maar bij het begin te beginnen: een staalslak ontstaat bij het maken van staal – het is een goedje dat bovenop het vloeibare staal drijft en bij afkoelen wel iets weg heeft van steen. Het is bijzonder hard, het kan goed tegen hitte. Voor het grote staalbedrijf Tata Steel had het echter weinig waarde. Dus benaderde het aannemers met een voorstel: wij betalen jullie om die staalslakken af te nemen. Tata Steel hoefde het dan niet op te slaan, de aannemers ontvingen geld en materiaal voor wegen, geluidswallen, dat soort constructies.

Het leek een ideale deal. Alleen, waar staalslakken werden gebruikt, volgden vaak klachten. Bloedende neuzen, irritatie aan de huid, zelfs brandwonden. Na onderzoek bleek in 2019 dat staalslakken als ze in contact komen met regenwater kwalijke stoffen kunnen loslaten. Waait dat stof later op, dan kan het pijn en ongemak veroorzaken aan ogen, luchtwegen en de huid. Dit jaar werd door de overheid besloten om het gebruik van staalslakken voorlopig helemaal stil te leggen.

Maar dat kwam dus te laat voor Spijk. “Destijds zijn er fouten gemaakt. Er zijn een hoop vragen: wie heeft er schuld? Wat doen jullie?”, zegt Stoop. “Wij hebben helaas niet meteen een oplossing.”

Het project kostte de gemeente West Betuwe de afgelopen jaren al heel wat. Zo’n 3 tot 5 ton per jaar, schat de burgemeester. “Dat zijn onze interne kosten, maar ook de juridische kosten en die voor de omgevingsdienst.” Dat geld komt niet meer terug.

Inpakken en wegwezen
Niet omdat de gemeente heeft stilgezeten. Ze zijn al jaren in gesprek met de eigenaar van het terrein over oplossingen. Maar het simpelweg afvoeren van de staalslakken blijkt niet mogelijk. Vrijwel niemand wil ze hebben, andere mogelijkheden zijn overweldigend duur of leveren onzekerheid op – want wat gaat die partij met de staalslakken doen?

Ook de lange periode dat de staalslakken er liggen, dat ze al contact hebben gehad met water en dat de stoffen dus al aanwezig zijn speelt mee. En het zou 30.000 vrachtwagenbewegingen betekenen: niet wenselijk, zeker met dat gevaarlijke stof.

Er bleef uiteindelijk maar een optie over, vertelt burgemeester Stoop. “Ze moeten worden ingepakt met folie.” Er ligt al enige tijd een plan om dat te doen, waarbij de staalslakken ook aan de onderkant goed worden ingepakt en deel worden van een geluidswal langs de A15. Daarna zal de eigenaar van het terrein "tot in de einde der dagen" het gebied in de gaten moeten blijven houden.

Ontheffing
Opgelost? Nee. De beslissing van de nationale overheid om het verwerken van staalslakken te stoppen gooit roet in het eten, want de eigenaar van het perceel mag nu helemaal niks meer doen met het materiaal. Ook niet inpakken. Daarvoor zal eerst een ontheffing moeten worden aangevraagd, en tot nog toe heeft niemand in Nederland zo’n ontheffing.

“Daarbij moet goed inzichtelijk worden gemaakt in welke fase het project zich bevindt”, zegt Serge Meij. “De staatssecretaris kijkt verschillend naar de fasen, dus het moet inhoudelijk duidelijk zijn hoe dat verloopt. De vraag speelt ook of het deel dat al gesaneerd is nog bij het project hoort.” Dat bepaalt in welke fase het officieel zit.

“Dit wordt mogelijk de eerste keer dat zo’n ontheffing wordt verleend”, voegt burgemeester Stoop toe. “Dus de staatssecretaris zit er bovenop.” Er mag niks op het terrein gebeuren totdat alles juridisch is dichtgetimmerd. Daar wordt nu dus hard aan gewerkt, maar op dit moment is de eigenaar van het terrein, golfcomplex The Dutch, aan zet.

Wat nu?
Ondertussen kijkt de gemeente goed naar gemeenten met soortgelijke problemen. Zo wordt er opgetrokken met Eerbeek, waar een soortgelijk probleem heerst. "Daar zijn ze alleen al begonnen met afdekken en is de ondergrond niet vergelijkbaar met de onze", zegt Stoop. "In Spijk hebben we een zwaardere afdekking nodig." 

“Natuurlijk is er nu de vraag: wat komt er in de grond terecht?” Iets van hoop put Stoop uit de metingen die bij de nabije zuiveringsinstallatie zijn gedaan: er sijpelt water uit het staalslakkengebied naar die installatie via een sloot, maar wat er wordt uitgestoot in de Linge is “schoner dan de Linge zelf, is me verteld”.

Voorlopig is de situatie in Spijk dus nog niet opgelost, besluit Stoop. Hij baalt nu vooral ook dat de communicatie met de bewoners van Spijk en het nabijgelegen Gorinchem lang zo slecht is gegaan. “We begrijpen de bezorgdheid van de bewoners, en van Natuurlijk Schoon Spijk. Ik kan die nu alleen niet wegnemen.”