WEST BETUWE - De gijzeling in het Betuwse dorp Enspijk in 1973 staat bekend als de eerste niet-politieke gijzeling in Nederland. De zaak kreeg enorme media-aandacht en legde grote tekortkomingen bloot in het Nederlandse crisisoptreden.

Aanleiding
Op 29 januari 1973 pleegden Daan Denie en Jan Brouwers een gewapende overval op een sigarenwinkel annex postagentschap in ’s-Hertogenbosch. De twee waren enkele maanden eerder ontsnapt uit de gevangenis in Scheveningen. De buit bestond uit ongeveer 16.000 gulden contant, 10.000 gulden aan postzegels en 50 sigaren.

Tijdens hun vlucht over de A2 kwam hun auto zonder benzine stil te staan ter hoogte van Knooppunt Deil. Terwijl ze jerrycans gingen vullen bij een nabijgelegen tankstation, arriveerde de politie bij hun voertuig. Onder dreiging van een vuurwapen dwongen de overvallers een automobilist om zijn auto af te staan en reden ze richting Enspijk. In een doodlopende straat drongen ze een woning binnen, waar ze een boer, zijn vrouw en hun dochter in gijzeling namen.

Media in direct contact met gijzelnemers
De gijzeling trok vrijwel direct nationale aandacht. Opvallend was dat journalisten telefonisch contact kregen met zowel de gijzelaars als de gijzelnemers. Een situatie die tegenwoordig ondenkbaar zou zijn. Tijdens telefoongesprekken met de pers verklaarden de gijzelnemers onder meer:

“We praten heel goed met de gijzelaars maar we moeten onze wapens wel op hun  richten. We kunnen niet anders. Als het van kwaad tot erger wordt, ligt het aan de politie”

Pas uren later werd het telefoonnummer afgesloten om verdere mediacontacten te voorkomen.

Onderhandelingen en inzet van militair materieel
De politie achtte zichzelf onvoldoende uitgerust om tegen de zwaarbewapende gijzelnemers op te treden en vroeg ondersteuning van Defensie. Twee pantserwielvoertuigen werden ingezet rondom de woning.

Denie en Brouwers eisten een snelle vluchtauto en twee uur voorsprong op de politie. Uiteindelijk besloot de politie familieleden in te schakelen bij de onderhandelingen. De moeder van Daan Denie wist het vertrouwen van de mannen te winnen. Ze kregen toestemming om zonder arrestatie te vertrekken en reden samen met de moeder richting Den Haag. Daar werden beide mannen ongeveer dertig uur na het begin van de gijzeling aangehouden.

Gevolgen en nasleep
De gijzeling maakte pijnlijk duidelijk dat Nederland niet was voorbereid op zware gijzelingssituaties. Mede naar aanleiding van deze zaak werd drie weken later de Bijzondere Bijstandseenheid (BBE) opgericht.

In de rechtszaak werd aanvankelijk tien jaar cel geëist; in hoger beroep werd een straf van zeven jaar opgelegd. Opvallend was de houding van de gegijzelde familie Smits. Uit interviews en mediacontact bleek dat zij empathie ontwikkelden voor de gijzelnemers en juist kritisch waren over het optreden van de autoriteiten, onder meer vanwege de inzet van pantservoertuigen bij hun woning.

Dit wordt vaak verklaard als het Stockholmsyndroom, een begrip dat later datzelfde jaar internationaal bekend werd.

Podcast en hernieuwde aandacht
NPO Luister heeft woensdag een podcast uitgebracht over deze gijzeling, waarin de gebeurtenissen, de impact en de persoonlijke verhalen rond de zaak opnieuw worden belicht.